75 Share

Deprem Nedir ve Nasıl Oluşur

Furkan Altunsoybir yıl önce



Depremler, yerkabuğundaki fay adı verilen kırıklarda meydana gelir. Faylar, kayanın kırılgan özelliğe sahip olmasından dolayı yüksek basınç (gerilme, sıkışma veya bükülme) altında kırılmasıyla oluşur. Gerilme levhaların kademeli hareketi sonucunda yerkabuğunun değişik noktalarında meydana gelir. Depremler, kayalık bir alanda oluşan gerilmenin ani bir harekete yol açacak kadar yükselmesiyle olur. Bu hareket, kayanın en zayıf noktasında kırılmasıyla yeni bir fay oluşturabilir yada kaya var olan fay boyunca kayar. Bunun sonucunda, gerilmenin boşalmasıyla olağanüstü büyük boyutta enerji açığa çıkar. Bu enerjinin çevredeki kaya kütlelerinde oluşturduğu titreşim depremi yaratır. Depreme yol açan kayalardaki kırılma yada kaymanın başladığı noktaya deprem odağı, bu noktanın tam üzerine rastlayan alana da deprem merkezi denir.

Etki alanı bakımından levha hareketleriyle gerçekleşen depremlerin olumsuz etkileri daha fazladır. Birbirine doğru hareket eden levhalar arasında biriken enerji, yer kabuğunda kırılma veya yer değiştirme şeklinde ortaya çıkmaktadır. Ortaya çıkan bu enerji bazen büyük ölçekli can ve mal kayıplarına neden olur.

Deprem sonucu açığa çıkan enerji, deprem dalgaları şeklinde etkisini gösterir. Deprem dalgalarıP, S, R ve L olmak üzere dörde ayrılır. Boyuna dalgalar olan P (Primer) dalgaların yıkıcı etkisi azdır. Enine dalgalar olan S (Sekonder) dalgalar sismograflara P dalgasından sonra ulaşır. Yıkım etkisi fazladır. R (Rayleigh) ve L (Love) dalgaları yüzey dalgalarıdır. Sarsıntıya ve yıkıma neden olan dalgalar bunlardır. Depremler odak derinliğine göre sığ, orta derinlikte ve derin depremler olarak sınıflandırılır.

Yer kabuğunun 0 ile 60 km’sinde meydana gelen depremlere sığ, 60 ile 300 km arasındakilere orta derinlikte, 300 km ile 700 km derindekilere derin deprem denir. En yıkıcı depremler, sığ olanlardır. Depremin etkisi şiddet ve büyüklük olarak ifade edilir. Şiddeti, depremden sonra meydana gelen olaylara bakılarak belirlenir. Buna göre depremler I ile XII arasında derecelendirilir. Mercalli (Markali) Cetveli olarak adlandırılan ölçeğe göre V ve daha küçük olan depremler genellikle yapılarda hasar meydana getirmez. VI-XII arasındaki şiddetlerde ise yapılarda çeşitli hasarlar görülür, arazide kırılma ve yarılmalar gerçekleşebilir. ABD’li bilim insanı Charles Richter (Çarls Rihter) tarafından geliştirilen sismograf adlı alete göre depremin büyüklüğü belirlenmektedir. Richter ölçeğine göre 1 ile 5 büyüklüğündeki depremler, hafif olup can ve mal kaybına yol açmaz. 5 ile 7 büyüklüğündeki depremler, orta büyüklükte olup depreme dayanıklı olmayan yerlerde büyük can ve mal kaybına neden olur. 7 ile 9 büyüklüğündeki depremler ise büyük ölçekli yıkımlara neden olur. Bazen yer şekilleri değişir.

Depremler oluşumuna göre üçe ayrılır: göçme, volkanik ve tektonik.

Göçme depremler:

Yer altındaki mağara, tünel vb. boşlukların tavanlarının çökmesiyle gerçekleşir. Çökme depremler olarak da adlandırılan bu tür depremlerin etki alanı dardır. Göçme depremlere daha çok karstik alanlarda rastlanır. Madenlerin işletilmesi sonucunda meydana gelen yer altı boşluklarının göçmesi de bu tür depremlere neden olmaktadır.

Volkanik depremler:

Aktif volkanların çevresinde gerçekleşir. Bu tür depremlere volkanik patlama sırasında, öncesinde ve sonrasında rastlanmaktadır.

Tektonik deprem:

Levha hareketleri sonucunda sıkışan katmanlarda belirli bir enerji birikmektedir. Bu enerji, yer kabuğundaki kırılmalar sonucu açığa çıkmaktadır. Açığa çıkan enerji dalgalar şeklinde yeryüzüne ulaşmaktadır. Bu tür depremlere tektonik deprem denir.

Depremler sonucunda yer kabuğunun bölümleri fay olarak tanımlanan kırıklar boyunca yatay veya dikey yönde yer değiştirmektedir. Faylar normal, ters ve yanal atımlı fay olmak üzere üç gruba ayrılır

. Fay bölgeleri deprem bakımından birinci derecede tehlikeli alanlardır

. Çünkü bu tür alanlarda meydana gelen depremler

can ve mal kayıplarına neden olmaktadır.  Bu nedenle fayların geçtiği yerlere yerleşilmesi tehlikelidir. Deprem dalgaları P(primer), S(sekonder), R(Rayleigh) ve L (love)harfleriyle adlandırılır. Boyuna dalgalar olarak da adlandırılan P dalgaları hızlıdır ve sismografa ilk ulaşan dalgalardır. Bunların yıkıcı etkisi düşüktür. Bu dalgalardan sonra yeryüzüne ulaşan S dalgalarına enine dalgalar da denir. Düşey ve yatay yönde karışık salınımlar oluşturan R ile yatay doğrultuda yayılan L dalgaları yeryüzüne en son ulaşanlardır. Yeryüzünde sarsıntılar oluşturan ve yıkımlara neden olanlar bu dalgalardır.

DOĞAL SİSTEMLER

Yeryüzündeki depremlerin büyük bir kısmı, levha sınırlarında gerçekleşmektedir.  Yeryüzündeki önemli deprem alanları üç kuşak hâlinde uzanır. Birinci kuşak, Pasifik Deprem Kuşağı olarak adlandırılır ve Büyük Okyanus kıyıları boyunca uzanır. Yeryüzündeki depremlerin 4/5’i bu kısımda gerçekleşir. İkinci kuşak Alp-Himalaya Kuşağı’dır. Yeryüzündeki depremlerin 1/5’ine yakını bu alanda meydana gelir. Atlantik Deprem Kuşağı ise Atlas Okyanusu’ndaki sırt boyunca uzanır.

Depremler Sadece Dünyada mı Olur?

Deprem kelimesi Dünyadaki sismik faaliyetin adıdır, ancak Dünya sismik faaliyet gösteren tek yer değildir. Bilim adamları Dünya'nın ayındaki depremleri ölçtüler ve Mars, Venüs ve Jüpiter'in birkaç uydusu üzerinde sismik aktivite için kanıtlar gördüler!

NASA'nın InSight misyonu,  Mars’ta deprem olarak bilinen sismik aktiviteyi incelemek için bir sismometre taşıyacak. Dünya'da farklı malzemelerin farklı şekillerde titreştiğini biliyoruz. Bilim adamları marsquake'lerin titreşimlerini inceleyerek Mars'ın içinde hangi malzemelerin bulunduğunu bulmayı umuyorlar.

 

Türkiye’de Yaşanan Bazı Büyük Depremler

28 Nisan 1903-Malazgirt: Sismik aletlerle ölçülen ilk depremlerden biri olan bu depremde 2626 kişi

yaşamını yitirdi. Depremin büyüklüğü 6,7 olarak belirlendi.

 

9 Ağustos 1912-Mürefte: Büyüklüğü 7,3 olan bu depremde 216 kişi yaşamını yitirdi, 466 kişi de

yaralandı.

 

6 Mayıs 1930-Hakkâri: Hakkâri’nin sınır bölgesinde gerçekleşen bu depremde 2514 kişi öldü.

Depremin büyüklüğüyse 7,2’ydi.

 

26 Aralık 1939-Erzincan: Türkiye’nin bu yüzyılda yaşadığı en şiddetli deprem olan Erzincan depremi

hâlâ hafızalarda. Kışın en şiddetli günlerinde Erzincan halkını vuran bu felakette açıklanan ölü sayısı

32.962. 7,9 büyüklüğündeki bu depremin ardından yurt çapında yas ilan edilmişti. Yardım konvoyları,

soğukla da mücadele eden depremzedelere ancak iki gün sonra ulaşabildi. İlk kez depreme karşı

önlemler tartışıldı; gazetelerde depremle nasıl yaşanması gerektiği yazıldı.

 

20 Aralık 1942-Niksar-Erbaa: Büyüklüğü 7 olan bu depremde 3000’e yakın insan ölmüş, yaklaşık

6300 kişi de yaralanmıştı.

 

26 Aralık 1943-Tosya-Lâdik: 2824 kişinin yaşamına mal olan bu depremin büyüklüğü 7,2 olarak

ölçülmüştü.

 

1 Şubat 1944-Bolu-Gerede: 7,2 büyüklüğündeki depremde 3959 kişi öldü, çok sayıda insan evsiz

kaldı.

 

31 Mayıs 1946-Varto-Hınıs: Yazın başlangıcında yaşanan bu depremde 839 kişi yaşamını yitirdi,

349 kişi yaralandı.

 

19 Ağustos 1966-Varto: Varto’nun karşılaştığı bu en şiddetli depremde 2394 kişi öldü. 1489 kişi

yaralandı. Derinliği 26 km olan bu depremin büyüklüğü Richter ölçeğine göre 6,9’du. Varto’da bir

önceki yıl yaşanan ve 4 büyüklüğünde olduğu hesaplanan depremde de 12 kişi yaşamını yitirmişti.

 

28 Mart 1970-Gediz: Gediz’de meydana gelen 7,2 büyüklüğündeki depremin ortaya koyduğu felaket

tablosu: 1086 ölü, 1260 yaralı.

 

6 Eylül 1975-Lice: 2385 kişinin öldüğü, 3339 kişinin yaralandığı depremin büyüklüğü Richter ölçeğine göre 6,9.

 

24 Aralık 1976-Çaldıran-Muradiye: Yaşanan en büyük depremlerden biri olan bu depremin büyüklüğü

7,2 olarak ölçüldü. Can kaybı 3840’tı. 497 kişi yaralandı, birçok kişi evsiz kaldı.

 

30 Kasım 1983-Erzurum-Kars: 6,8 büyüklüğündeki deprem, büyük hasara ve can kaybına yol açtı.

Depremde 1155 kişi öldü, 1142 kişi yaralandı.

 

13 Mart 1992-Erzincan: Erzincan’la birlikte Tunceli’yi de vuran bu deprem, 6,8 büyüklüğündeydi.

Depremde 653 kişi yaşamını yitirdi. Yaralı sayısıysa 3850 olarak belirlendi.

 

1 Kasım 1995-Dinar: 5,9 büyüklüğündeki depremde ölü sayısı 94.

 

27 Haziran 1998-Ceyhan: 6,3 büyüklüğündeki deprem başta Ceyhan olmak üzere bütün Adana’yı

etkiledi. 84 kişinin hayatını yitirdiği depremde 310 kişi yaralandı, yüzlerce ev hasar gördü.

 

Son Yüzyılda Meydana Gelen En Büyük Depremlerden Bazıları:

 

Ağustos, 1950: Hindistan-Assam eyaletinde meydana gelen 8,6 büyüklüğündeki depremde 1526 kişi

yaşamını yitirdi.

 

Mayıs, 1960: Şili-Şili’de 9,5 büyüklüğündeki depremde 5 bin 700 kişi hayatını kaybetti. Depremin

ardından oluşan tsunami, Pasifik kıyısındaki ülkeleri tehdit etti ve Hawaii’de 61, Japonya’da 130 kişinin ölümüne yol açtı.

 

Aralık, 2004: Asya-Endonezya’ya bağlı Sumatra Adası açıklarında 9,1 büyüklüğündeki deprem ve

ardından gelen tsunami, 10 kadar komşu ülkeyi etkiledi, 270 bin kişi öldü ya da kayboldu.

 

Mart, 2005: Endonezya-Sumatra açıklarındaki Nias Adası yakınlarında 8,6 büyüklüğündeki depremde

1313 kişi hayatını kaybetti.

 

Şubat, 2010: Şili-8,8 büyüklüğündeki depremde 524 kişi öldü.

 

Mart, 2011: Japonya-Doğu kıyıları açıklarında meydana gelen 9 büyüklüğündeki deprem ve ardından

oluşan tsunamide yaklaşık 16 bin kişi hayatını kaybetti.

 

Deprem Sırasında Yapılması Gerekenler:

 

Deprem sırasında evde veya dışarıda iseniz sakin olunuz ve kesinlikle telaşa kapılmayınız.

 

Bina içinde bulunmuyorsanız dışarıda kalınız. Deprem sırasında binadan dışarı kaçmaya veya

bina içine girmeye çalışmayınız. Yaralanmaların çoğu bina dışına kaçarken veya binaya girerken

meydana gelmektedir.

 

Bina içinde bulunuyorsanız binanın merkezine yakın bir köşede duvara yaslanınız veya

sağlam bir masanın altına sığınınız.

 

Pencerelerden ve dış kapıdan uzak durunuz.

 

Dışarıda bulunuyorsanız elektrik tellerinden, bacalardan, kiremitlerdan, direklerden uzak

durunuz.

 

Bina içinde karanlıkta kalsanız bile kibrit, çakmak, mum, gaz lambası, piknik tüpü

kullanmayınız.

 

Deprem sırasında bir arabada bulunuyorsanız geçitlerden, köprülerden uzakta

bir yerde arabanızı durdurunuz ve sarsıntı geçinceye kadar içinden çıkmayınız.

 

Deprem sırasında okulda iseniz bir sıranın altına giriniz ve pencerelere sırtınız dönük olarak

uzak durunuz.


Bu Blog İçin Durumunu Belirt

Love

1

Cool

0

Geeky

0

Lol

0

Meh

0

Omg

0

Thnk

0

Angry

0

Yorumda isminiz görünsün mü ?

Benzer Bloglar